B.l.u.e

Trong truyện Kim Dung có những ông thần si tình đến mức phát sợ. Hơn mười năm đọc truyện chưởng của tôi, đọng lại trong đầu không phải là những trận chiến long trời lở đất, những bộ võ công danh trấn thiên hạ, mà là hình ảnh những kẻ si tình. Chỉ bởi vì tôi thấy mình không làm được như thế.

Đoàn Thị Đại Lý Đoàn công tử, chỉ để đổi lấy một nụ cười của Vương Ngọc Yến mà không tiếc bất cứ điều gì: Cái vui chân chính của ta là làm cho nàng được vui lòng, có vậy ta mới là yêu thương nàng, chân thành đến mức mặt dày mày dạn đi khuyên Mộ Dung Phục từ bỏ giấc mộng phò mã Tây Hạ.

Bách thắng đao vương Hồ Dật Chi, một trong những cao thủ nổi tiếng trong Lộc Đỉnh Ký, chỉ vì yêu đến si mê Viên Viên mà ở Tam Thánh Am làm những việc vụn vặt, mong được bên người trong mộng. Nàng chưa từng ngó mặt ta. Nàng coi ta như một gã quê mùa… Ta chỉ mong ngó trộm được nàng một cái là đã thỏa lòng…

Gã đầu sắt Du Thản Chi trong Thiên Long Bát Bộ, vì A Tử – một kẻ không yêu mình mà
Tôi xin chịu cuồng si để sáng suốt
Tôi đui mù cho thỏa dạ yêu em

Lụy tình hay si tình không ai có thể phán xét, chỉ cần người trong cuộc thấy đáng là đủ.

***

Nhạc sĩ Lữ Liên là linh hồn của band nhạc trào phúng nổi tiếng trước 1975 – band AVT. Ngoài ra, ông còn biết đến với việc có nhiều bài nhạc hay. Một trong những bài được biết đến nhiều nhất của ông là Lạc mất mùa xuân, rất thành công qua tiếng hát của Anh Tú và Tuấn Ngọc

Thương bèo trôi theo muôn hướng
biết bây giờ em lạc bước về đâu
Em ơi, chờ em đến kiếp nao?
Xin cho ngày sau, mình mãi bên nhau.

đã ru hồn người qua bao nhiêu thế hệ.

Bài Lạc mất mùa xuân nhạc nguyên là một bài hát Pháp của Jean-Charles Lafon, có tên là Le Géant De Papier (dịch ra là Người khổng lồ bằng giấy). Giống như phần lớn các sáng tác nhạc ngoại lời Việt thời bấy giờ, Lữ Liên chỉ mượn nhạc, còn lại lời bài hát Lạc mất mùa xuân hoàn toàn khác với ý nghĩa của tác phẩm gốc.

Nhạc sĩ Quốc Bảo sau đó đã dịch khá sát nghĩa bài đấy thành Hình nhân non yếu, được Lê Hiếu trình bày thành công ở Đêm Hiền của nữ ca sĩ Thái Hiền.

Lạc mất mùa xuân ngoài việc khác hoàn toàn với lời tác phẩm gốc, thì ca từ cũng rất hay và đẹp. Tôi thích cả hai bài này, tuy nhiên ưu ái bài Hình nhân non yếu hơn, vì…

Khi nàng trong mơ thấp thoáng
Trái tim của tôi bằng thép chảy tan
Xôn xao đường cong xôn xao gió
Biến tôi thành ra hình nhân non yếu
Thân mềm em trong tay ấm
Vẫn run vì em cành liễu nhỏ nhoi
Xin em nằm ngoan trong tiếng ru
Có tôi hình nhân quỳ dưới chân nàng

***

Bạn gái tôi ngày xa xưa nọ có lần nói với tôi hai điều:
- Em sẽ không bao giờ rời khỏi Việt Nam!
- Em không đủ dũng cảm để yêu xa đâu.

Khi nhận được tin rằng mình sắp đi, tôi không nghĩ rằng mình sẽ vì em mà ở lại. Tôi không phải là một kẻ si tình đến mức đó. Nhưng mà, tôi lại thấy rất thích và phục những kẻ si tình.

Chỉ là chút vụn vặn khi nghe lại Hình nhân non yếu…

310111,
B.l.u.e

In spite of everything, I still believe that people really are good at heart…

Trong cuốn Nhật Ký mà sau này nổi tiếng trên toàn thế giới của mình, cô gái trẻ Anne Frank đã có lần viết như thế. Anne Frank là một trong những cái tên được biết đến nhiều nhất khi nhắc đến cuộc tàn sát chủng tộc (holocaust) giết hại gần 6 triệu người Do Thái do Đức Quốc Xã tiến hành.

Những ai đã có dịp xem qua bộ phim nổi tiếng từng đoạt nhiều giải Oscar Schindler’s List ắt sẽ phần nào hiểu được sự tàn bạo của bọn SS, đồng thời thương cảm cho dân Do Thái, những con người lúc nào cũng phải sống trong tâm trạng chờ chết, chỉ bởi cái kế hoạch die Endlösung der Judenfrage điên rồ của Hitler.

Các bộ phim nổi tiếng của những tay đạo diễn điện ảnh lừng danh như Steven Spielberg, Roman Polanski… khiến người xem xúc động bằng ngôn ngữ điện ảnh, thì cuốn Nhật Ký của Anne Frank lại tác động đến hàng triệu triệu người theo một cách khác, với những ngôn từ giản đơn nhưng chất chứa đầy tâm trạng của một cô gái đang tuổi mới lớn. Cuốn Nhật ký của Anne Frank là một trong những quyển sách được đọc rộng rãi nhất trên thế giới, có người đã viết trong cuốn sổ dành cho các du khách tại tòa nhà số 263 đường Prinsengracht – nơi cô từng ẩn náu như sau: Nếu chỉ có hai cuốn sách dành cho cuối cuộc đời của tôi, hai cuốn này sẽ là cuốn Thánh Kinh và cuốn Nhật Ký của Anne Frank…

***

Vài dòng viết sơ lược giới thiệu về Anne Frank để nói đến một trong những album mà tôi thích nhất, và theo ý kiến của tôi là hay nhất trong dòng indie rock – album In the Aeroplane Over the Sea của ban indie rock Mỹ Neutral Milk Hotel. Mới nghe In the aeroplane over the sea lần đầu, dù có ngờ ngợ vì cái chất rất quái trong lời nhạc của ban này, tôi vẫn không nghĩ nhiều lắm. Nhưng sau đó, vì thắc mắc bởi vài chi tiết trong lời của một bản nhạc, tôi thử tìm kiếm trên Internet một hồi, và đọc được đâu đó rằng đích thân tay guitar và thủ lĩnh của band là Jeff Mangum thừa nhận trong một buổi trình diễn là album này lấy cảm hứng từ cuộc đời của Anne Frank.

Jeff Mangum là một tay rất tài, dưng mà chẳng hiểu sao ngoài cái album được nhắc đến trong bài này, thì những album còn lại thuộc dạng chả gây hứng thú lắm. Chất giọng của Jeff trong album này tuy không có ảo cùng cực như Thom Yorke của Radiohead, nhưng cái mớ hỗn độn cảm xúc mà tay này cùng Neutral Milk Hotel tạo ra, so với Ok Computer – album nổi danh của Radiohead, hay thậm chí là St.Pepper của huyền thoại The Beatles chả hiểu sao rất gần nhau, và quen quen đến lạ.

Điểm khác biệt của một album được lấy cảm hứng từ một nhân vật nào đó, và một album nói về một nhân vật hay sự kiện nào đó rất rõ ràng. Đến khi Jeff nói rằng bản thân mình rất thích và bị ảnh hưởng bởi cuốn Nhật ký của Anne Frank và album cũng thấp thoáng hình ảnh về cuộc đời và tâm trạng của cô, thì người nghe nghe lại, mới giật mình phát hiện ra đúng như thế. Chất nhạc vốn mập mờ, ma quái của In the Aeroplane over the Sea nay kết hợp với vài chi tiết ứng với cuộc đời và cái chết của cô gái nổi tiếng ấy, đem lại cho mọi người cái cảm giác đặc biệt.

Tôi nghe lại In the Aeroplane over the Sea khi biết được mối liên hệ rất mỏng nhưng xuyên suốt ấy, cảm giác trong tôi rất lạ. Đó có một phần xúc động đến ngẩn ngơ như khi xem thấy hình ảnh Oskar trong Schindler’s List đứng nhìn theo cái xe cút-kít chở xác người dân Do Thái, khung cảnh trắng đen ấy, nổi bật lên cái cô bé với bộ váy màu hồng nhạt – hình ảnh có màu ngoài trắng đen hiếm hoi trong phim; một phần hoàn toàn thương cảm, rất thương, khi nghe tới đoạn nhắc đến vụ thảm sát trong track Oh Comely; thậm chí cảm được cả cái tâm trạng bình an hiếm thấy của cô bé Anne Frank trong những ngày ẩn nấp.

Như đã nói, Anne Frank là hình ảnh xuyên suốt trong album này của Neutral Milk Hotel, nhưng lập lòe, chỗ thì rất mơ hồ, chỗ lại hoàn toàn rõ nét. Vì thế, phân tích từng track tìm hiểu ý nghĩa đích thực của lời nhạc dường như là điều rất khó, nếu không muốn nói là không thể được, vì cái gã Jeff Mangum ấy đã thành công trong việc tạo ra không gian âm nhạc ảo đến thế.

Dưng mà cũng thử điểm qua vài khúc có liên hệ tới Anne Frank thử. Rõ nét nhất là bài Holland, 1945 với khúc

The only girl I’ve ever loved
Was born with roses in her eyes
But then they buried her alive
One evening, 1945

Để chỉ tới việc Anne Frank và gia đình bị Đức Quốc Xã phát hiện tại một căn nhà nhỏ nơi Amsterdam, bị bắt đi, hai chị em bị đưa vào trại tập trung và qua đời vào năm 1945.

hay nói rõ hơn về cuộc thảm sát trong bài Oh Comely

I know they buried her body with others
Her sister and mother and 500 families
And will she remember me 50 years later?
I wished I could save her in some sort of time machine

hay, một lần nữa, đề cập tới mốc thời gian chính xác, trong bài Ghost

And she was born in a bottle rocket, 1929
…
I know that she will live forever
She won’t ever die

Anne Frank sinh năm 1929…

Một album đầy cảm xúc khiến tôi nghe nhiều lần vẫn không thấy chán. Tôi cũng không muốn đi sâu phân tích, xin nhắc rõ, đây không phải là một bài bình luận, cảm nhận album, chỉ là vài tâm trạng chia sẻ khi nghe album hay đến thế. Việc còn lại, nếu các bạn muốn đi sâu hơn vào nghệ thuật, âm nhạc, cách ban chơi nhạc… trong album này, đấy lại là chuyện của các bạn.

Xin mượn một đoạn lyrics mà cá nhân tôi thấy là rất đẹp, để làm kết thúc cho bài này

And one day we will die
And our ashes will fly
From the aeroplane over the sea
But for now we are young
Let us lay in the sun
And count every beautiful thing we can see

Và một ngày chúng ta đều sẽ chết
Tro bụi thân tàn sẽ bay bay
Từ tàu bay nơi phía trên biển cả
Thế nhưng, giờ đây, chúng ta đều còn trẻ
Hãy cứ nằm trong ánh dương
Và cùng ngắm tất cả những điều đẹp đẽ nhất mà chúng ta có thể được thấy

Anne Frank – một cô gái yêu cuộc đời, khao khát được sống đến cháy bỏng, nhưng không thể… vì vậy, hãy trân trọng những gì tốt đẹp mà cuộc đời đang mang lại…

And count every beautiful thing we can see…

280110,
B.l.u.e

Nền âm nhạc Việt Nam ngày xưa rất lí thú. Cái sự lí thú ấy được tạo nên không phải chỉ bởi những ‘quái kiệt’ – những con người mà cả cuộc đời lẫn sự nghiệp đều được coi như là giai thoại, mà còn bởi những người tưởng như thật bình thường; bình thường đến mức đôi khi ta sợ rằng, họ chỉ sống trong trí tưởng của một lớp người ít ỏi và cụ thể nào đó; và rằng, một ngày, của chục năm sau chẳng hạn, sẽ chẳng còn ai nhớ đến họ, những con người tưởng như bình thường sinh ra trong một giai đoạn thú vị.

Dần dần, theo cái vòng quay hối hả vô cùng của bánh xe thời gian, chẳng còn ai nhớ tới những cái tên đó nữa. Người ta sẽ quên họ, như cách mà người ta đứng nhìn về những tháng ngày xa cũ của đất nước với con mắt của một-người-chứng-kiến, chứ không hoàn toàn có cảm giác thân thuộc – như rằng, cái tháng ngày xa xưa ấy, sao lại có phần nào khiến mình đồng cảm, khiến mình có cảm giác như một phần của mình thuộc về nó như thế?

Nhưng, chính những cái tên tưởng như bình thường, và rồi, một ngày nào, sẽ chỉ còn được dăm ba người nhắc đến trong những bài viết tưởng nhớ, lại đóng một phần không nhỏ góp phần tạo nên một nền văn hóa – nghệ thuật rất đa dạng, phong phú, rất hay nhưng cũng rất dị ngày đó.

Nguyễn Đình Toàn là một người như vậy.

***

Nguyễn Đình Toàn không phải là một cái tên mà người ta nghĩ ngay đến khi nhớ về nền văn nghệ Việt Nam ngày xưa. Đóng góp của ông không to lớn một cách gây ‘sững sờ’, nhưng cũng hoàn toàn không phải là nhỏ lắm. Dzoãn Mẫn với ‘Biệt ly’ đi vào lòng lịch sử âm nhạc nước nhà như là một trong những ca khúc đầu tiên của nền tân nhạc được đông đảo giới trẻ yêu thích; Đặng Thế Phong với ‘Thu ca tam tuyệt’ và những giai thoại quanh cuộc đời và cái chết đầy tiếc nuối của ông, cũng luôn ngự trị trong lòng những người yêu nhạc.

Không thể nói gì về việc Nguyễn Đình Toàn và những văn nghệ sĩ còn lại ai hơn ai, vì đơn giản, cảm nhận là thứ gì đó không ai cưỡng cầu được. Nhưng quả thật, Nguyễn Đình Toàn cũng góp một phần công không nhỏ để mang âm nhạc đến với đại chúng người nghe, chỉ có điều đóng góp của ông khá thầm lặng.

Nguyễn Đình Toàn trước tiên là một nhà văn, nhà thơ trong nhóm Sáng Tạo khá nổi tiếng trước năm 1975. Nhưng ông được biết tới nhiều không phải bởi những bài văn, bài thơ của ông, dù trong đó có vài bài khá, như Hiên Cúc Vàng, Khi Em Về… Người ta cũng thích ông qua những bài nhạc, như Em Còn Yêu Anh – mà lần đầu nghe Tuấn Ngọc trình bày, tới hai câu

Ta đã xanh úa như đời xa cõi chết
Có bao giờ ta thấy lại nhau không…

hay

Có nhiều khi, một người đi mà như mất thiên đường…

tôi đột nhiên thấy run cả người vì cảm được cái tâm trạng sầu thảm của bài hát.

Hoặc nổi tiếng hơn là bài Em đến thăm anh đêm ba mươi, một trong những bài nổi tiếng nhất trước 1975. Và, những ai yêu nhạc cũng hẳn còn nhớ đến Tình khúc thứ nhất, viết chung với Vũ Thành An, mở đầu cho loạt Bài không tên nổi tiếng sau này. Tình khúc thứ nhất với những lời nhạc lay động lòng người

Thần tiên gẫy cánh đêm xuân
Bước lạc sa xuống trần
Thành tình nhân đứng giữa trời không
Khóc mộng thiên đường

Lạc đề lan man quá, mỗi khi nhắc tới nhạc xưa, dường như tôi không có cách nào kiểm soát nổi cảm xúc của mình, cứ để nó đi xa quá.

Đại loại, điều mà khiến Nguyễn Đình Toàn được đông đảo người dân miền Nam trước những năm giải phóng yêu thích là chương trình “Nhạc chủ đề” trên sóng phát thanh của ông. Ngày ấy hàng triệu thính giả ở miền Nam chỉ đợi đến mỗi tối thứ Năm để nghe những lời dẫn quen thuộc:

Tình ca – những tiếng nói thiết tha nhất của một đời người – bao giờ cũng bắt đầu từ một nơi chốn nào đó, một quê hương, một thành phố, nơi người ta đã yêu nhau… Tất cả mùa màng, thời tiết, hoa lá, cỏ cây của cái vùng đất thần tiên đó, kết hợp lại, làm nên hạnh phúc, làm nên nỗi tiếc thương của chúng ta…

Cái thời khói lửa núp mình trong lớp vỏ bình an đấy, khi mà những thông tin về chiến tranh, bom đạn ngoài trận tuyến vẫn tràn về mỗi ngày, mỗi giờ, thì những giây phút hiếm hoi được hòa mình vào trong dòng nhạc trữ tình thật quí giá biết chừng nào. Và chương trình “Nhạc chủ đề” với giọng dẫn truyền cảm của Nguyễn Đình Toàn đã góp phần ru hồn người bằng những khúc ca.

Ngày đó, có hai chương trình phát thanh nổi tiếng, ngoài chương trình của Nguyễn Đình Toàn ra còn có “Tiếng nhạc tâm tình” của ca sĩ nổi danh Anh Ngọc, do nhà văn Mai Thảo đọc lời dẫn. Nếu nói về giọng dẫn, thì cả hai nhà văn đều có chất giọng cuốn hút như nhau. Nhưng cái cách mà Nguyễn Đình Toàn nhỏ nhẹ, dịu dàng dùng những từ dẫn nhập như ‘Hỡi em yêu dấu…’ khiến người ta tò mò, thích thú hơn.

Một điểm khác biệt nữa là chương trình của Nguyễn Đình Toàn thời đó hay mời những tay tài tử, hát cho vui, điển hình như luật gia Duy Trác, kĩ sư địa chất Võ Anh Tuấn đến trình bày. Nói lan man ra xíu, cá nhân tôi nghe nhạc xưa, lâu lâu được một bài mà ca sĩ “rặc” giọng miền Nam hát, thấy thích thú gì đâu. Điển hình như bài Chiều mưa biên giới với tiếng hát của quái kiệt Trần Văn Trạch. Tôi nghe bài này vào một chiều mưa âm u, khi đang lái xe, giọng Nam Bộ cùng làn hơi ấm áp của tay quái kiệt ấy, thật hợp với không khí của một chiều mưa biên giới. Và sau Trần Văn Trạch, Võ Anh Tuấn là một trong những ca sĩ hát “rặc” giọng Nam trình bày các ca khúc có hồn nhất.

Qua chương trình này, nhiều bài hát của Trịnh Công Sơn “những bản tình ca không có hạnh phúc”, qua tiếng hát của “góa phụ chiến tranh” Khánh Ly được lan tỏa rộng rãi tới người nghe.

Sau này, vào năm 1970, Nguyễn Đình Toàn cho ra mắt băng nhạc “Tình ca Việt Nam”, gồm những bản nhạc bất hủ của nền nhạc tình Việt Nam, với sự góp mặt của các tên tuổi mà giờ đây đã thành huyền thoại như Duy Trác, Sĩ Phú, Khánh Ly, Lệ Thu, Thái Thanh… Ban nhạc góp mặt lúc đó cũng toàn những nhạc công nổi tiếng của miền Nam bấy giờ là ban nhạc Nhật Bằng, với tiếng dương cầm của Nghiêm Phú Phi và Lê Vũ Lê Văn Chấn, tiếng vĩ cầm của Ðan Thọ, Tuấn Khanh, Phạm Văn Phúc, Ðào Duy… tiếng clarinette của Ðỗ Thiều và Lê Ðô, tiếng đại hồ cầm của Nhật Bằng, nhịp trống của Trần Quang Mây..

Điểm đặc biệt nhất mà tôi thích ở băng nhạc này, không phải ở những giọng ca đang lúc đỉnh cao của sự nghiệp, cũng không phải bởi một ban nhạc không thể chất hơn, mà là ở lời dẫn đầu trầm ấm, cuốn hút của Nguyễn Đình Toàn. Đôi khi tôi có những suy nghĩ kiểu: Thủy Hử mà thiếu lời bình của Kim Thánh Thán thì cũng như những bài nhạc này thiếu lời dẫn của Nguyễn Đình Toàn. Cái cảm giác ấy nó thật vi diệu. Dù những lời dẫn của Nguyễn Đình Toàn có liên hệ tới bài hát không nhiều, nhưng một khi đã nghe rồi, thì bỏ nó ra, lại thấy thiếu thiếu gì đó.

***

Tình ca Việt Nam của Nguyễn Đình Toàn là một trong những album tôi hay nghe nhất khi rảnh, nhưng chỉ đột nhiên hôm nay mới có cảm hứng viết vài dòng về ông, và về album này. Tôi run người khi nghe “Hà Nội ơi, những ngày vui đã ra đi, biết người có nhớ nhung chi, hết rồi giây phút phân ly” (Hướng về Hà Nội) hay “Em nhớ cho, Đôi chúng ta sẽ chẳng còn nhìn nhau nữa” thì cũng đầy xúc cảm khi nghe những lời dẫn của Nguyễn Đình Toàn như

Anh bỗng nhận ra anh vẫn còn yêu em, dù chúng ta đã xa nhau như hai thành phố…

hay

Anh hãy tha thứ nỗi khổ đau em đang chịu đựng, và nếu yêu em xin hãy tha thứ nguồn vui của em…

hoặc giả

Ôi những bông hoa nở bằng nước mắt đau thương nhỏ trên hạnh phúc. Có bao giờ chúng ta sống được hai lần hạnh phúc của mình…

Mỗi lần nghe album này, tôi tưởng tượng rằng như có một phép màu nào, xoay ngược lại thời gian. Kìa tôi, trong một hình hài nào đó, giữa đêm lập lòe ánh điện, đang ngồi áp tai vào radio, ngồi nuốt từng lời dẫn của Nguyễn Đình Toàn, thả hồn vào những giai điệu đẹp tuyệt vời của những bản tình ca không bao giờ tàn lụi…

130111,
B.l.u.e

Trong số các nhạc sĩ của nền nhạc trữ tình Việt Nam, bản thân tôi thấy lạ nhất là trường hợp nhạc của Đoàn Chuẩn. Tôi không biết mọi người nghe nhạc của ông thấy thế nào, chứ riêng tôi, rất hiếm khi xảy ra cái cảm giác chẳng biết là thích, hay là không; khó xác định đối với mình là hay, hoặc là dở như với các bài của ông. Tôi đã từng có nhiều lúc cả ngày chỉ nghe đi nghe lại album gồm các bài của Đoàn Chuẩn, nghe xong rồi vẫn không rõ mức độ yêu thích của mình.

Có nhiều bài nhạc của Đoàn Chuẩn, nếu hỏi tôi nhớ lời hay không, thì chắc chắn là tôi sẽ trả lời không, nhưng nếu nhạc của bài nào đó vang lên, thì tôi lại có thể hát theo ngay.

Nhạc của Đoàn Chuẩn cứ tự nhiên đi vào tâm trí tôi như thế.

***

Trong các bài của Đoàn Chuẩn, tôi thích nhất là “Lá đổ muôn chiều”, chỉ vì hai câu kết rất đạt

Nhớ nhau đành tìm trong tiếng hát
Đời vắng em rồi vui với ai

nó rất giống câu kết trong một bài thơ của Vũ Hoàng Chương, nhưng hoàn toàn không sáo rỗng, người đọc/ người nghe không có cảm giác sao chép lộ liễu (trường hợp “Nửa hồn thương đau” của Phạm Đình Chương mượn ý thơ Thanh Tâm Tuyền cũng thế).

Ngoài ra, các bài còn lại của Đoàn Chuẩn, tôi đều có cảm giác quen thuộc như nhau.

***

Bình thường khi nghe nhạc Đoàn Chuẩn, tôi rất ít khi suy nghĩ nhiều, ít khi để ý tới lời bài hát, vì mỗi khi ca sĩ cất giọng lên, thì dường như những lời ấy tự động chạy ngang trong đầu tôi. Đột nhiên sáng nay tới công ty sớm, lâu lắm rồi mới có cảm giác đi làm sớm, chỉ bởi vì tối qua mất net nên phải ngủ một mạch từ 11h đêm, nên sáng ra tươi phơi phới vì được ngủ như con heo bự. Tới công ty, ngồi lướt Facebook vu vơ, và lên Mp3 Zing, chọn đại album nào đó nghe. Đại loại là lúc nào ngồi trước máy vi tính, thì tôi phải có cái gì đó để nghe.

Hôm nay chả hiểu sao chọn nghe “Nơi tôi sinh Hà Nội” của Minh Quân. Sau bài “Hà Nội ngày tháng cũ” nghe tàm tạm, thì tôi có hứng nghe tới “Gửi người em gái”.

“Gửi người em gái” tôi nghe không tới ngàn lần thì cũng phải vài trăm, ừ thôi, thì vài chục lần vậy, không lại bị gọi là chém gió. Nhấm nháp từng ngụm cafe nghi ngút khói, ngả người trên cái ghế êm và nhìn ra bầu trời Texas xanh thẳm, bên tai tôi văng vẳng từng giai điệu quen thuộc. Bất chợt…

Cái gì đây nhỉ? Đây đâu phải là “Gửi người em gái”!

***

Cũng lạ, đây không phải lần đầu tiên tôi nghe “Gửi người em gái”, nhưng thình lình đây là lần đầu tiên tôi có cảm giác thật – sự – bực – bội vì bài hát bị sửa đổi một cách hết sức thiếu tôn trọng tác giả.

“Gửi người em gái” đúng như nguyên tác, có lẽ là version của Ngọc Bảo. Ai từng nghe qua version này, như gần đây là trong album “Lời du tử” của ông, để ý xíu ắt sẽ ngạc nhiên vì nó dài tới 8 phút, gần gấp đôi những version còn lại trên mạng của các ca sĩ khác.

Trước đây, tôi có đọc đâu đó là “Gửi người em gái” khi được đưa vào Nam hát đã bị chỉnh sửa nhiều chỗ hết sức – vô – lý bởi Khánh Ly. Có nhiều chỉnh sửa không làm thay đổi rõ ràng cái ý liền mạch của tác phẩm (như anh giải phóng – anh du kích trong bài “Sơn nữ ca” của Trần Hoàn), nhưng việc chỉnh sửa này, đúng là, hoàn toàn thay đổi rất nhiều ý nghĩa bài hát.

Dù biết vào thời điểm đó, vì lí do chính trị, Khánh Ly buộc phải đổi lời như thế, nhưng tôi rất ngạc nhiên khi thấy sau này, khi mà âm nhạc được cởi trói một phần nào rồi, rất nhiều ca sĩ vẫn vô tư lự hát theo lời của Khánh Ly. Đã có thời điểm, người ta xem nhạc Đoàn Chuẩn (hay nói rộng hơn là nhạc tiền chiến, nhạc trữ tình…) như cái mốt để đánh bóng mình, ca sĩ nào cũng đua nhau hát. Vì thế, từ một version – sai – của – Khánh – Ly, nó bị biến tấu thành nhiều version – sai – và – sai khác.

Ngồi thử nghe “Gửi người em gái” của nhiều ca sĩ, tôi thấy choáng váng vì sự hỗn loạn, thiếu thống nhất, kiểu các ca sĩ muốn hát gì thì hát, lấy từ version này một ít, version kia một ít.

Nhìn chung, “Gửi người em gái” có 3 kiểu hát nổi bật:

Version gốc như Ngọc Bảo: Tài tử Ngọc Bảo là một tên tuổi lớn, một giọng hát hiếm có trong nền âm nhạc Việt Nam. Nhưng với nhiều người ngày nay, có lẽ họ chả biết tới Ngọc Bảo là ai. Chính vì thế, dù đây là version đúng nhất (theo ý tôi), vẫn không nhiều người hát.
Xa xa thì có Lê Dung hát đúng. Gần hơn nữa thì có Trần Thu Hà. Tôi không nhớ nhiều lắm về version của Hà, nhưng chỉ nghe tới khúc Rồi từ ngày ấy sống trong Nam nơi kim tiền bị Hà ‘nhầm lẫn’ hát thành Rồi từ ngày ấy sống xa anh nơi kim tiền là đã bấm ngay nút close đóng ngay version đó lại. Ôi, đã bỏ công hát đúng với version gốc, thì tại sao phải sửa hai chữ đơn giản như thế?

Version tiếp theo được sử dụng và học theo nhiều nhất, là version của Khánh Ly. Dù sao Khánh Ly cũng là một trong những ca sĩ lớn nhất của nền âm nhạc Việt Nam, nên nhiều người xem cô là chuẩn mực cũng đúng thôi. Version của Khánh Ly bỏ đi nhiều đoạn, trong đó đáng tiếc nhất là đoạn mà tôi thấy rất hay:

Xuân năm nay, đường đêm Catinat
Hoa mai rơi, rủ nhau nơi phương xa
Dần trắng xóa mặt đường
Một người em gái nhớ người thương!

Cái ý ‘trắng xóa mặt đường’ hay thế, tại sao không được xài, mà thay bằng ‘nhìn xác pháo bên thềm’, và ‘một người em gái nhớ người thương’ bị đổi thành ‘gợi lòng tôi nhớ tới người em’.

Hay

Đời nghèo không lối thoát, em tôi đành thôi, cúi đầu… mà đi.

bị đổi thành

Tình nghèo xa cách mãi em tôi đành ôm mối sầu mà đi

Ngay cả Ánh Tuyết, người được đánh giá là hát nhạc Đoàn Chuẩn rất thành công, cũng hát theo version này. Cả những diva tên tuổi như Thanh Lam cũng thế. Tâm trạng tôi là: thất vọng.

Version còn lại là các version khác. Như Anh Ngọc và Tuấn Ngọc thì chọn cách lập lại từ đoạn: Tôi có người em gái, tuổi chớm đôi mươi, và thay đổi rất nhiều từ lẻ.
Ngoài ra còn các version như kiểu Hồng Nhung, vẫn hát đoạn Rồi ngày thống nhất đến rất nhanh không ai ngờ… nhưng ngoài việc hát anh đến tìm em… giữa cầu Hiền Lương thành anh đến chờ em… giữa cầu Hiền Lương thì cô còn bỏ đi đoạn đẹp nhất trong bài là

Xuân năm nay, đường đêm Catinat…

Đại loại là các version khác, đều mang một chút ý rất hay từ version gốc, người có chỗ này, thiếu chỗ kia; người thiếu chỗ này, nhưng có chỗ kia; trong khi việc đơn giản là hát lại y như version gốc, thì không mấy ai làm (gần đây có hai bạn trẻ Nathan Lee và Thu Minh hát đúng lời, nhưng giọng và cách phối thì dở tệ).

Ôi, gửi người em gái miền Nam mà thiếu những câu như

Dần trắng xóa mặt đường
Một người em gái nhớ người thương!

hay

Lòng anh như giấy trắng thanh tân ép hoa tàn

hay

Trời Bắc lóa ánh đèn
Một người trên đất Bắc chờ em!

thì có còn là Gửi người em gái miền Nam nguyên gốc nữa không…

111110,
B.l.u.e

p/s:
- link youtube http://www.youtube.com/watch?v=a8AZnUxsKQo
- link mp3: http://www.mediafire.com/?aaz9kffibh169p1

Cuối cùng là chẳng có một đổi thay nào. Sau bốn mươi năm, chúng ta vẫn yêu mến Hoài Bắc Phạm Đình Chương bằng một mến yêu không bao giờ thay đổi.

Đoạn trên là lời tưởng niệm Phạm Đình Chương của nhà văn Mai Thảo. Ngày ấy, nghĩa là sau cái thời điểm mà cuộc hôn nhân giữa Phạm Đình Chương và Khánh Ngọc tan vỡ, ông uống rượu rất nhiều, uống cả ngày, cùng với Mai Thảo. Phạm Đình Chương là một trong những nhạc sĩ mà tôi yêu mến nhất trong số rất nhiều nhạc sĩ của nền tân nhạc Việt Nam – tuy chỉ dài chưa được 3/4 thế kỉ, nhưng đã sản sinh ra bao nhiêu tài năng, bao nhiêu tuyệt phẩm.

Tôi nghe Phạm Đình Chương khi nào tôi cũng không rõ lắm, nhưng hình như là sau Văn Cao, Phạm Duy và Trịnh Công Sơn một thời gian khá dài. Thật ra, ban đầu là tôi mua cái đĩa Mp3 tổng hợp các bài nhạc tiền chiến (12 ngàn/ đĩa bán đầy ở các cửa hàng băng đĩa lậu). Tôi nghe nhạc hay thích nghe vào những buổi chiều, trong căn phòng kéo kín rèm tối bưng. Và lần đó, Winamp chơi random tới bài “Người đi qua đời tôi” với tiếng hát Thái Thanh. Những giai điệu lúc dồn dập, lúc thê lương hòa cùng tiếng hát liêu trai rất đặc trưng của “Tiếng hát vượt thời gian” Thái Thanh khiến tôi rùng mình ớn lạnh, ngay từ câu đầu tiên: Người đi qua đời tôi trong những chiều đông sầu… cho tới câu: Trên lối về nghĩa trang/ Nghe những linh hồn nghe những linh hồn/ Trong mộ phần tối đen…

Kể từ đó, tôi biết tới cái tên Phạm Đình Chương.

Ban đầu, tôi không thích nhạc của ông nhiều lắm, vì đơn giản một điều là nó quá thê lương. Thậm chí, sau này khi đã nghe qua những câu như Đừng bỏ em một mình, đường về nghĩa trang mông mênh (Phạm Duy) hay Bầy sẻ cũ cũng qua đời lặng lẽ, Con dế buồn tự tử giữa đêm sương (Từ Công Phụng), tôi vẫn không cảm giác được cái nỗi tuyệt vọng như thế.

À, đại loại là, tôi ngày đó nghe hầu hết các bài của Phạm Đình Chương, nhưng chỉ là nghe qua cho biết, rất ít khi nghe lại lần thứ hai…

***

Phạm Đình Chương về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác, có thể chia thành hai giai đoạn rõ ràng, được ngăn cách bởi một sự kiện – đau đớn – và – phũ phàng: phát hiện vợ mình ngoại tình.

Chương của thời tâm hồn tươi trẻ, đó là ca sĩ Hoài Bắc, ca sĩ chính của ban hợp ca Thăng Long nổi tiếng một thời. Cho đến nay, theo ý kiến của tôi, có lẽ chỉ có ban đại hợp xướng Tiếng tơ đồng của ông vua Tango Hoàng Trọng, và sau này, tuy hơi khập khiễng xíu khi so sánh, là ban Phượng Hoàng với các thành viên Elvis Phương – Lê Hựu Hà và Nguyễn Trung Cang mới đạt đến mức tuyệt vời như thế.

Không hiếm chuyện các nhạc sĩ xuất thân từ ca sĩ, hay có giọng hát hay. Một vài tên tuổi quen thuộc có thể liệt kê ở đây như Phạm Duy, Từ Công Phụng, Tuấn Khanh, Duy Khánh, Lê Uyên Phương, và sau này là Trần Tiến… nhưng trong đó, hiếm ai hát thật sự cuốn hút như Phạm Đình Chương.

Tôi hồi đó nghe kể lại là Hoài Bắc (Chương) sở hữu một giọng hát rất trầm ấm, truyền cảm và cuốn hút. Đặc biệt là ông có tài ngâm thơ. Nói ngoài lề một chút, việc ngâm thơ trong một bài hát, nếu áp dụng đúng lúc, đúng chỗ, thì đem lại hiệu quả tuyệt vời, nhưng nếu thái quá thì ra tác dụng ngược. Có thể nêu ra ở đây vài bài của Hoàng Oanh – ngay cả khi ‘thương hiệu’ riêng của Hoàng Oanh là thế (nhưng không vì vậy mà bài nào cũng hay và hợp), gần đây là Trường Vũ. Anh Trường Vũ này rất khoái ngâm thơ, dù nhiều lúc, nói thật, tôi thấy chán òm, mà chả hiểu sao người ta khen nhiều thế.

Quay lại, Chương sau khi chia tay Khánh Ngọc, là một Phạm Đình Chương của u sầu, của hoài niệm, của tiếc nhớ, của đớn đau. Những điều này có thể dễ dàng nhận ra qua những sáng tác thời điểm sau của ông. Có nghe, có hiểu Chương qua cả hai thời kì ấy, mới thấy thương ông ghê gớm. Phải chăng vì thế, khi ông mất bên hải ngoại, rất nhiều người buồn và thương tiếc…

***

Trong các bài thơ đã học ở chương trình văn học phổ thông, thì chỉ có hai bài để lại cho tôi ấn tượng nhất, đó là Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm, và Tây Tiến của Quang Dũng. Đến bây giờ, đôi khi tôi vẫn hay lẩm nhẩm vài câu trong những bài đó. Những câu cứ thế tự nhiên đến trong đầu, thật là lạ kì.

Như đã nói ở trên, tôi đã không nghe Chương từ lâu lắm, bất chợt một chiều nọ – quái, tôi rất hay bị chết đứ đừ bởi các bài nhạc tình cờ đến như thế này – tôi ngồi lái xe và nghe lại “Đôi mắt người Sơn Tây”.

Đôi khi người ta hay đặt câu hỏi: ai là người phổ thơ hay nhất trong nền âm nhạc Việt Nam? Dĩ nhiên, kể ra thì nhiều lắm, Phạm Duy với những bản phổ thơ Minh Đức Hoài Trinh mà tôi rất thích, hay Anh Bằng với số lượng ca khúc phổ thơ đồ sộ; có nhiều người thì gọi Phạm Đình Chương là thiên tài trong lãnh vực đem thơ vào nhạc.

Thật ra, ai cũng có những điểm mạnh của mình. Lấy Phạm Duy làm ví dụ, “Kiếp nào có yêu nhau” và “Đừng bỏ em một mình”, ông đem vào nhạc hay đến mức chính Minh Đức Hoài Trinh cũng phải thừa nhận là chúng thậm chí còn hay hơn cả hai bài thơ gốc. Riêng tôi, tôi đánh giá việc Phạm Đình Chương đem cả hai tuyệt phẩm của Quang Dũng “Đôi bờ” và “Đôi mắt người Sơn Tây”, để hòa vào một bài nhạc bất hủ duy nhất “Đôi mắt người Sơn Tây” cao hơn.

Nghe “Đôi mắt người Sơn Tây” của Chương sau khi đã đọc hai bài thơ nguyên gốc của Quang Dũng, hẳn ai cũng phải ngạc nhiên vì không thể tìm thấy cái ranh giới nào, dù chỉ là rất nhỏ, gọi là có thể ngăn cách cái ý liền mạch của bài hát. Dường như, đó là một bài duy nhất, chứ không phải lấy ý từ hai bài thơ khác biệt. Chỉ nội điểm này thôi cũng đã đủ để người đời ngả mũ kính phục.

“Đôi mắt người Sơn Tây” gần đây được khá nhiều người biết tới, sau khi Đức Tuấn – một giọng ca tiềm năng của nền nhạc Việt đương đại, đưa nó trở lại với khán giả yêu nhạc sau hơn 30 năm đóng mờ cát bụi. Không thể phủ nhận Đức Tuấn xử lí bài hát này rất đạt, đạt từ giọng hát tới phần hòa âm. Tôi đánh giá version này của Đức Tuấn còn hay hơn cả Bích Liên, và ngang ngang bản của Thái Thanh.

***

Cái thú vị của việc nghe lại những bản nhạc xưa, là tình cờ tìm được version nào đó, rất độc, rất lạ, và rất cũ. Như bản “Dạ khúc cho tình nhân” vào năm 1970, chỉ có độc tiếng guitar của Phương, hay bản “Thiên thai” với phần trình diễn của ban đại hợp xướng Tiếng tơ đồng.

Đối với “Đôi mắt người Sơn Tây”, thì đó là hai phiên bản (mà tuy chất lượng thu âm không cao), nhưng theo tôi là ăn đứt version của Đức Tuấn, và cả Thái Thanh.

Bản đầu là giọng hát của chính tác giả, điều đặc biệt là khúc cuối, đích thân Hoài Bắc ngâm bốn câu thơ cuối trong bài Đôi Bờ:

Bao giờ ta gặp em lần nữa
Ngày ấy thanh bình chắc nở hoa
Đã hết sắc mùa chinh chiến cũ
Còn có bao giờ em nhớ ta?

Đúng là có nghe tiếng hát trầm ấm của Chương hát xong, lại nghe tiếng ngâm thơ hòa hợp về cuối, mới thấy được hết cái đẹp xen lẫn buồn nhẹ nhàng của bài hát.

Bản thứ hai là sự kết hợp giọng ca liêu trai, đầy cao vút của Thái Thanh, chất giọng truyền cảm của Chương, và giọng ngâm thơ của Hồng Vân.

Hồng Vân là một trong những giọng ngâm thơ khá được chú ý trong nền âm nhạc Việt Nam, dù không được như Tô Kiều Ngân, Vân Khanh… nhưng đặc biệt trong bài này, giọng ngâm của cô mang lại nhiều tư vị riêng, nhất là khi nghe hai câu ngâm:

Em đi áo mỏng buông hờn tủi
Dòng lệ thơ ngây có dạt dào?

***

Buồn viễn xứ khôn khuây… nghe câu này, tôi nhớ ai? Nhớ quê hương, nhớ kỉ niệm, hay nhớ em…

091110,
B.l.u.e